मानववंशशास्त्र

सर्व प्रकारच्या सुखसोईंनी आणि ज्या गोष्टींना आपण समृद्धीच्या उपस्थिततेच प्रमाण मानतो अशा गोष्टींनी परिपूर्ण आयुष्य लाभलेला अनिवासी भारतीय तरुण अभ्यास करण्यासाठी भारतात येतो.
            जगाची, धर्माची मूळ इथे घट्ट आहेत उत्क्रांतीच्या कचाट्यातून न सुटलेली किंवा कमी प्रमाणात अडकलेली असंख्य प्रजा व अशिक्षितता अधिक प्रमाणात असून देखील हजारो वर्षांपासून चालत आलेल्या परंपरा जोपासण्याची तयारी अंगिकारलेल्या वनवासी प्रजेला अभ्यासण्यासाठी परदेशातील विश्वविद्यालयातील तरुणाने भारतात केवळ स्वार्थी भावनेने आदिवासींना प्रायोगिक तत्त्वावर त्यांचं परीक्षण करण्याची आकांक्षा बाळगली.
             उच्च शिक्षण आणि तेही परदेशात म्हणजे अर्थातच भारतापेक्षा आधुनिक त्यामुळं मानसिक अवस्थांमध्ये त्याचं पारडं हे त्या आदिवासीं पेक्षा नक्कीच लाखो पटीने अधिक जड झालं असतं खरं तर त्याचं त्याला अप्रूप होतं.
             प्रथम नाव ऐकून आणि कामाचं वर्णन राहण्याबद्दल खाण्याबद्दल ऐकल्यानंतर कोणाच्याही डोळ्यात पुढे येणाऱ्या प्रौढ आणि  कुर्ता, झब्बा वगैरे अंगावर बाळगणाऱ्या  बाईचा देह येणे सहज शक्य होतं पण  अर्थात प्रत्यक्ष तिला पाहिल्यानंतर आपला अंदाज चुकल्याचा त्रास खरंतर कमी आणि जगात आपल्याला माहीत नसणाऱ्या गोष्टींमध्ये आणखी एका गोष्टीची भर पडली याचा अधिक त्रास मानवाच्या काचेसारख्या नितळ मनाला होऊ शकतो आणि त्यात काहीही गैर नाही उलट आपल्याला काहीच माहिती नाही हेच आपल्याला फक्त माहिती आहे हे छातीठोकपणे सांगणारा  प्रसिद्ध ग्रीक तत्त्ववेत्ता जागतिक तत्त्वज्ञानात महत्त्वाची भर घालून अनंतात विलीन होत असतो.
         मानववंशशास्त्रातील वाढ, विकास हा एका विशिष्ट साखळीने झालेला आहे आणि त्यातील काही कड्या  तुटल्या आणि काही कड्या आजतागायत जमिनीत मुळं बनुन खोलवर गेलेल्या आहेत आणि  त्या द्वारेच एकत्र जीवनाचा गाभा, मूलभूत सिद्धांत वगैरे शोधता येतील याचीच आकांक्षा बाळगून पुढे जाण्यात कथानायकाला स्वारस्य असते.
           धर्माचा आणि अध्यात्माचा अजिबात परस्परांशी संबंध नाही आणि तो जाणून बुजून जोडून त्यातून अगणित अंधश्रद्धा निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांना विराम मिळालाच पाहिजे त्यातून नवीन आणि परिवर्तनीय अशा व्यवस्थेविषयी आकर्षण निर्माण होईल यातून मानव मुक्ती वगैरे अनंत लोकांनी कल्पिलेल्या गोष्टीला फलस्वरूप प्राप्त होईल हे महत्त्वाचे आणि उपयुक्तही त्या लोकांसाठीच.
      नर्मदा म्हणजेच रेवा अक्षरशः वैज्ञानिक दृष्टीने निर्जीवच असणाऱ्या त्या पाण्याच्या थोड्याशा मोठ्या प्रवाहाला लोक सजीव नव्हे तर देवी मानतात ती जिवंत आहे, आमच्या सोबत आहे ते आमच्या दुःखांना तारते, आम्हाला जिवंत ठेवते आणि हे सगळं करते ते कळत नसावं पण ती जेव्हा रुद्ररूप धारण करून आपल्या दोन्ही हातांची रुंदी वाढवून त्या आदिवासींना गिळून टाकते तरीसुद्धा त्यांचा तिच्यावर असणारा अतोनात आणि दृढ विश्वास पाहून त्यांच्या मेंदूवर परंपरागत विचारांची झापड आहे, त्यांचे अज्ञान आहे, भोळेपणा  आहे की आपलं तोडकं ज्ञान हा प्रश्न पडल्याशिवाय राहत नाही.
        वाघाने आपल्या डोळ्यांदेखत आपल्या भावाला मारून टाकल्याने व्यथित होऊन त्या वाघाचा क्रूरपणे बदला घेण्याचा मनाशी पक्क ठरवून देखील त्याची अडकलेल्या सापळ्यातून तिच्या लहान पिल्लांसाठी सोडून देणारा आदिवासी आणि तसं करण्यामागची त्याची भावना हीच ती साखळी मधील महत्त्वाची कडी म्हणली गेली पाहिजे, ज्यातून हजारो वर्षांपूर्वीची परंपरा, गोष्टी जिवंत राहिल्या, एकत्र पणाला पोषक वातावरण तयार झालं जिव्हाळा  वगैरे काय तो हाच. अडाणी आणि एक शब्दही वाचुन न शकणाऱ्या आदिवासींच्या मनात असणारी मानवी मूलभूत मूल्यांची प्रगल्भता हे हजारो वर्षांपासून देशाला, लोकांना एकत्रपणे बांधून ठेवण्यास कारणीभूत नक्की आहे.
    खरं म्हणजे आध्यात्मिक अनुभव हा धार्मिक नव्हेच धर्म हे मानवनिर्मित आहेत अध्यात्म नाही, ते तर मानववंशशास्त्राचा मूळ आहे स्वतःचा शोध तो विचार करून, भटकून मिळवण्यात काही जणांना रस असतो तर काही जणांना दैनंदिन काम करून.
    जगाचे मूळ या गोष्टींमध्ये आहेत, प्रश्नांचं भांडार आणि त्याची उत्तरं शोधण्याची मानसिक तयारी या मध्येच कुठेतरी हे मूळ दडलं गेलेलं आहे आणि ते शोधण्यासाठी मानवी  मानसिकतेला मोठ्या प्रमाणात प्रगल्भ  करावं लागेल हे नक्की....
   
   
           - परेश महाजन

पृथ्वीची निर्मिती म्हणजे भौतिकशास्त्र आणि   रसायनशास्त्र यांचा केवळ संयोग आहे, म्हणजेच प्रथम जीवसृष्टी निर्माण होण्यासाठीचं भौतिक वातावरण तयार झालं आणि त्यांनतर वेगवेगळ्या रसायनांचं एकमेकात मिसळण्याची प्रक्रिया एव्हढ्यानच जीवसृष्टी निर्माण झाली त्यांनंतर अब्जावधी वर्षे उत्क्रांत होत होत माणूस आज एक परिपूर्ण आणि शक्तिशाली जीव बनला आहे.
यामध्ये मानव आजपर्यंत पुष्कळ बऱ्या वाईट गोष्टींसाठी कारणीभूत ठरला आहे.
             पण मुळात  भटक्या मानवाला स्थिर आयुष्य जगण्याची इच्छा का वाटावी?
  मानवाच्या भटकंतीला विराम मिळाला तो शेती करण्याच्या शोधापासून, तो कायमचाच आजतागायत तो टिकून आहे आणि भविष्यात देखील तो राहील अर्थात याची शाश्वती देता येत नसली तरी ते पूर्णपणे नाकारून चालणार नाही.
कृषीक्रांती ही मानवजातीची शुद्ध फसवणूक होती असा दावा बऱ्याच वैज्ञानिकांकडून वारंवार केला जातो आणि तो काहीप्रमाणात योग्य देखील आहे, कारण भटकंती करणाऱ्या मानव समूहांना शेती करण्यासाठी जमीन मिळाली तिथपासून त्या जमिनीवर ते मालकी सांगू लागले ती जमीन सोडून कुठेही जाणे त्यांना नकोसे वाटू लागले म्हणजेच त्याक्षणापासून पृथ्वीवर अर्थकारणाचा पाया रचला गेला,अजून समाज व्यवस्थेविषयी ते अनभिज्ञ होते खरंतर त्यांना कुटुंबसंस्था वगैरे विषयी देखील म्हणावी तेवढी आस्था नसावी.
 परंतु भटक्या मानवांनी वर्षानुवर्षे चालवलेली शोधमोहीम इथे पूर्णपणे खंडित झाली, कृषीक्रांती ने त्या अखंड मनमोकळ्या मानवजातीला जे चिंतेच्या गर्द छायेत लोटलं ते कायमचंच.
 पण याचा अर्थ असा नाही की कृषि क्रांती च्या आधी माणूस चिंतामुक्त होता, मात्र आज कंदमुळं खाऊन किंवा एखादा प्राणी मारून आपल्याला भूक शमवावी लागेल ते मिळेल की नाही या चिंतेपेक्षा आपण पेरलेले गहू चांगले येतील का किंवा पाऊस पडेल का? ही चिंता मानवाला अधिक संकुचित वृत्ती कडे घेऊन गेली...
                  सेपिअन्स नी पूर्ण निअँडरथल जातीचा सफाया केला आणि आपली पाळंमुळं या पृथ्वीतलावर अधिक घट्ट केली त्याचप्रमाणे त्यांनी दैवी शक्तींवर अधिक विश्वास ठेवून त्या कल्पित देवाला स्वतःमध्ये सामावून घेतलं, या मागे त्यांच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने फायदेशीर असणारे हेतू होते.
 धर्म ही माणसानं आपल्या आधीच अस्तित्वात असणाऱ्या समूहाला आणखी स्थैर्य आणि सुरक्षितता किंवा एक साचेबद्धता आणण्यासाठी निर्मिलेली कल्पित गोष्ट आहे.
पण जर आता या काळात धर्म जर एकाएकी नाहीसे झाले असे आपण समजलो तर काय होईल किंवा खरंच तसं झालं तर प्रॉब्लेम्स संपतील का??
मुळात धर्म म्हणजे एक समूह असं जेव्हा आपण म्हणतो तेव्हा त्यांच्या मध्ये असणारी एक सामाईक गोष्ट त्या समूहामध्ये साचेबद्धता आणते त्यांना एकमेकांशी बांधून ठेवते ,तर मग धर्म गायब झाल्याच्या पुढच्या क्षणापासून काळा रंग आवडणारे, किंवा अमुक एखादा पदार्थ आवडणारे किंवा एखाद्या खेळाचे निस्सीम चाहते इत्यादी यांचा देखील एक पंथ तयार होईल म्हणजे त्यात कर्मकांड वगैरे होणार नाहीत परंतु भविष्यात ते अजिबातच होणार नाहीत याची खात्री देता येणार नाही...
                          स्वतःच्या सुरक्षेसाठी आणि अस्तित्वासाठी कायम झगडा केलेल्या सेपिअन्सना समूहात राहणे अधिक सुखदायक वाटत आले आहे, याच मूळ स्वभावाला अनुसरून सेपिअन्स भविष्यात कोणकोणत्या गोष्टींची उकल करतील हे निश्चित सांगता येणार नाही.....

      - परेश महाजन

कोणत्याही देशांमध्ये एकछत्री अंमल किंवा एकपक्षीय राज्यपद्धती आपण सदोष आणि संकुचित प्रमाण मानतो,
पण बहुपक्षीय राष्ट्रांमध्येही एकाच पक्षाचे वर्षानुवर्षे वर्चस्व राहिलेले आपल्याला पाहायला मिळते.
             एकाच पक्षाचे वर्चस्व वर्षानुवर्षे असणं याचे साधारण दोन अर्थ निघू शकतात यात पहिला म्हणजे त्या पक्षाची कारकीर्दच अधिक परिणामकारक आहे, त्याची लोकप्रियता अफाट आहे आणि मोठ्या प्रमाणामध्ये असणाऱ्या लोकांच्या पाठिंब्याचे ते खऱ्या अर्थाने मानकरी आहेत.
     दुसरा अर्थ म्हणजे सत्तेमध्ये असणाऱ्या पक्षाने सत्ते मध्ये असतानाच आपल्या लहान-मोठ्या विरोधी पक्षांना हळूहळू संपवण्यास किंवा त्यांची ताकद कमी करण्यास सुरुवात केली त्या पक्ष्यांचा विरोधी पक्षांचा लोकांमध्ये असणारा थोड्या प्रमाणातील विश्वास नष्ट केला परिणामी लोकांना त्यांच्या समोर पुन्हा एकच पर्याय तो म्हणजे सत्ताधारी पक्ष दिसू लागतो.
           लोकशाहीमध्ये लोकच राजे असतात म्हणजे ते सगळे मिळून देशाचा नेता ठरवतात त्यामध्ये सर्व लोकांमध्ये जास्तीत जास्त जणांना आपला नेता म्हणून कोण मान्य आहे तोच नेता होऊ शकतो म्हणजे उदाहरणार्थ 51 टक्के लोकांना अमुक नेता हवा आहे आणि 49 टक्के लोकांना दुसरा नेता म्हणून हवा आहे. तरीही 51 टक्के लोकांना वाटणारा नक्कीच नेता होण्यास पात्र असेल पण याचा अर्थ 49 टक्के लोकांच्या मतांची किंमत इथं राहात नाही अगदीच नाही 49 टक्के जणांना हवा असणारा विरोधी नेता होईल तोही जनतेच्या मागण्या सरकारला नेहमी धारेवर धरत उठवेल सरकारला अगदी कठोर शब्दात प्रश्नांची विचारणा करेल पण शेवटी सर्व प्रमुख अधिकार हे राष्ट्राच्या प्रमुख नेत्याकडे असतील.
        कमीजणांना हवा असणारा नेता राष्ट्रीय नेता होऊ शकत नाही त्या 49 टक्के लोकांच्या मतांचा आदर होत नाही असं आपण म्हटलं तर 51 टक्के लोकांच्या मतांचा मतांच्या आदराचं काय? असा प्रश्न पडतो त्या लोकांच्या मताची किंमत जास्त ठरते कारण त्यांच्या बाजूने आणखी काही लोकांना ही तोच नेता हवा असतो.
      लोकशाहीमध्ये मुळातच तडजोड ही खूप सामान्य बाब म्हणावी लागेल प्रत्येक गोष्टीमध्ये म्हणजे एखाद्या ठराविक गोष्टीसाठी तुम्हाला बराच वेळ घालवावा लागेल त्यानंतर देखील तुमचं काम होईल की नाही याची शाश्वती देता येणार नाही कायदा आणि सुव्यवस्थेबाबत तुम्हाला तडजोड करावी लागेल आरोग्य संबंधित अडचणींशी तुम्हाला सामना करावा लागेल पण लोकशाहीमध्ये तुम्हाला मत देण्याचा ते सार्वजनिक करण्याचा आणि लोकांना काय वाटेल ते बोलण्याचा अधिकार वगैरे आणि हक्क मात्र बिनशर्त मिळतील पण आपल्याला  फक्त एखादं मत मांडण्याचा अधिकार आहे कृती करण्याचा अधिकार नाही म्हणजे तुम्हाला एखादी गोष्ट करायची आहे तसं तुम्ही सार्वजनिक ठिकाणी म्हणालात तर त्यामध्ये तुम्हाला काहीही अडचण येऊ शकत नाही पण जर तुम्ही तीच गोष्ट प्रत्यक्षात करण्यासाठी गेलात तर तुम्हाला अडवलं जाऊ शकतं, याचं कारण तुम्ही जर बेकायदेशीर कृत्ये करण्याचा मत मांडलं असेल तर ते मांडणं बिलकुल धोकादायक नाही, असं नाही पण त्यापेक्षा तुम्ही ते कृत्य प्रत्यक्षात करणार आहात किंवा तशी इच्छा बाळगून आहात. तर मात्र तुम्हाला नक्कीच रोखण्यात येईल.
         परंतु तुमच्या मतांमध्ये काहीही बेकायदेशीर किंवा अनैतिक गोष्टींचा समावेश नसेल तर मात्र तुम्हाला कोणीही रोखू शकत नाही पण हे न रोखणं हेदेखील नैतिक कर्तव्य आहे जर तुम्हाला रोखण्यामध्ये रोखनाऱ्यांचे हितसंबंध अडकलेले असतील तर मात्र तुम्हाला हमखास अडचण निर्माण होईल.
       लोकशाहीमध्ये लोकनेता सर्वश्रेष्ठ आहे आणि  त्याने केलेले सर्व गुन्हे माफ किंवा ते गुन्हे नाहीतच. हा दृष्टिकोन आणि हे सगळं माहित असून देखील भीतीमुळे किंवा स्वार्थापायी त्यांच्यावर अगदी जीव ओवाळून टाकणारे गुलाम सदृश नागरिक यांच्या मेलेल्या मनांमध्ये स्फुल्लिंग पेटवण्याच्या प्रयत्नांत असणारे लोक मात्र बऱ्याच वेळेस निष्फळ ठरल्याचे आपल्याला या लोकशाही व्यवस्थेमध्ये सर्रासपणे पाहायला मिळतं....
                 
                       - परेश महाजन